LEKSYKON YERBA MATE [A–Z]

A

 

Algarrobo (czyt. algarrobo) – twarde, dość lekkie drewno na naczynka; mniej żywiczne niż palo santo, odporne na pęknięcia i wilgoć.

Alpaka (czyt. alpaka) – „nowe srebro"; trwały, higieniczny stop używany na bombille i okucia.

Amargo (czyt. amargo) – gorzka, czysta yerba bez dosładzania; najbardziej tradycyjny styl.

Aromatizada (czyt. aromatisada) – yerba z dodatkiem aromatów/owoców/ziół.

 

B

 

Barbacuá (czyt. barbakua) – długie suszenie ciepłem z drewna (10–20 h); profil pełny, bywa lekko dymny.

Barbacuá de Cinta (czyt. barbakua de sinta) – nowsza taśmowa barbacuá:ogrzewanie drewnem, ale bez kontaktu dymu z suszem; szybciej i czyściej.

BCP – Bajo Contenido de Polvo (czyt. baho kontenido de polwo) – „mało pyłu";łatwiejsza w parzeniu, łagodniejsza.

Bomba (czyt. bomba) – brazylijski typ bombilli ze spłaszczonym, szerokim filtrem do pylistej chimarrão.

Bombilla (czyt. bombija / bombiźa) – rurka z filtrem; oddziela fusy od naparu.

Bustiaro (czyt. busćiaro) – w chimarrão: usunięcie przepitego dna, aby odsłonić świeże warstwy kopczyka.

 

C

 

Calabaza (tykwa) (czyt. kalebasa) – naczynie z wysuszonej tykwy; często z metalową obręczą (virola).

Carijó (czyt. kariho / kariżu) – dawny sposób suszenia nad rusztem bezpośrednio nad ogniem; dziś rzemieślniczo.

Cebador / Cebadora (czyt. sebador / sebadora) – „gospodarz mate"; przygotowuje i podaje w kręgu, pilnuje etykiety.

Chimarrão (czyt. szimahą / szimarał) – brazylijska, bardzo drobna „zielona" yerba;intensywna, pylasta, wymaga specjalnej techniki.

Cimarrón (czyt. simaron) – czysta, gorzka yerba (synonim stylu amargo).

Cocido (czyt. kosido) – yerba parzona jak herbata (dzbanek, saszetki, instant).

Compuesta / Composto (czyt. kompuesta / komposto) – mieszanka yerby z ziołami,owocami, przyprawami.

Con hierbas (czyt. kon jerbas) – oznaczenie „z ziołami".

Con palo (czyt. kon palo) – z patyczkami (ok. 25–35%); smak łagodniejszy,stabilniejszy.

Cosecha (czyt. kosecza) – zbiór liści (na płd. półkuli zwykle maj–wrzesień).

Cuia (czyt. kuja) – szeroka brazylijska tykwa z kołnierzem.

Curado (czyt. kurado) – przygotowanie tykwy/drewna przed użyciem(oczyszczenie, wysuszenie, czasem natłuszczenie).

 

D

 

Despalada / Sin palo (czyt. despalada / sin palo) – prawie same liście (do ok. 5%patyczków); zwykle mocniejsza, szybciej się „wypłukuje".

Dulce / Mate dulce (czyt. dulse) – yerba dosładzana (cukier, miód itp.); często wybór początkujących.

 

E

 

Elaborada (czyt. elaboraða) – ogólne „wyprodukowana" na etykietach; o składzie mówi dopiero con palo / despalada.

Ensillar (czyt. ensiżar) – uformowanie suszu w naczyniu przed pierwszym zalaniem.

Estacionamiento (czyt. estasjonamiento) – dojrzewanie/leżakowanie suszu (często12+ miesięcy) dla harmonii smaku.

Erva Mate (czyt. erwa maczi) – portugalskie określenie „yerba mate".

Ervateiro (czyt. erwatejro) – pracownik brazylijskiej plantacji.

 

G

 

Gajeta (czyt. gajeta / gaźeta) – spłaszczona tykwa z otworem po boku, przypomina manierkę.

Gauchito (czyt. gauczito) – małe naczynko; porcja dla dzieci lub osób wolących mniejsze zalania.

Green Mate (czyt. grin mate) – brazylijski typ: grubsze liście, minimalny pył,świeżo zielony kolor (bez leżakowania).

Guaino (czyt. gła-ino) – pomocnik mistrza suszarni (urú) przy barbacuá.

Guampa (czyt. łampa / guampa) – naczynie z rogu (gł. do tereré); nie do gorącej wody.

 

H

 

Hierba / Yerba (czyt. jierba / jerba) – „ziele" po hiszpańsku; potocznie o suszu do mate.

Hoja (czyt. ocha) – liść (różne frakcje w mieszance).

Hoja verde (czyt. ocha werde) – „zielony liść", świeży surowiec przed suszeniem.

 

I

 

Ilex paraguariensis (czyt. ileks paragwarjensis) – łacińska nazwa ostrokrzewu paragwajskiego.

Imbuia (czyt. imbują) – twarde brazylijskie drewno na naczynka; korzenno-drzewny aromat.

Inox 18/8 (czyt. inoks osiemnaście-osiem) – stal nierdzewna (18% Cr, 8% Ni);higieniczna, trwała.

Invertido (czyt. inwerćido) – odwrócona metoda chimarrão: najpierw woda, później susz tworzący kopczyk przy kołnierzu.

Jícara (czyt. chíkara) – tradycyjne naczynie z naturalnych materiałów (np. tykwa,łupina).

 

K

 

Ka'a (czyt. kaa) – w języku guaraní: roślina/ziele, także o yerbie.

 

L

 

Lavado (czyt. labado) – „wypłukana" yerba; gdy smak i moc wyraźnie zanikają,czas wymienić susz.

 

M

 

Mate (czyt. mate) – w zależności od kraju: naczynie (Arg/Urugwaj), napar(Brazylia/Paragwaj) i cały rytuał.

Mate cocido (czyt. mate kosido) – parzone jak herbata (dzbanek, torebki).

Mate de leche (czyt. mate de lecze) – zalane gorącym mlekiem; dobrze gra z prażonymi mieszankami.

Matear (czyt. matear) – „pić mate", często wspólnie.

Matera (czyt. matera) – torba/zestaw do przenoszenia akcesoriów (naczynie,termos, yerbera).

Matero (czyt. matero) – w Ameryce Płd. osoba pijąca mate; w PL bywa mylnie używane także na naczynie.

Materia prima (czyt. materia prima) – surowiec roślinny przed obróbką.

Montañita (czyt. montańita) – „górka" suszu w naczyniu po jednej stronie.

Moída fina / grossa (czyt. mojda fina / mojda grosa) – stopnie zmielenia brazylijskiej chimarrão (bardzo drobna vs. grubsza).

Molienda gruesa (czyt. molienda gruesa) – paragwajski standard: pylasty susz z domieszką większych listków.

 

Ñ

 

Ñandú (czyt. niandu) – duże naczynie (większa pojemność).

 

O

 

Orgánica (czyt. organika) – yerba z upraw bez chemii (często „półdzikie" ogrody w cieniu lasu).

Ostrokrzew paragwajski – roślina źródłowa yerby; w naturze dorasta nawet do~30 m.

 

P

 

Palo (czyt. palo) – patyczki w mieszance; łagodzą i stabilizują napar.

Palo santo (czyt. palo santo) – aromatyczne, żywiczne drewno (najczęściej Bulnesiasarmientoi) na naczynka; dodaje nut drzewnych.

Pampeano (czyt. pampeano) – typ naczynka (często z palo santo) z rynienką wokół wylotu; wlewasz wodę przez otworki w rynience.

Polvo (czyt. polwo) – najdrobniejsza frakcja („pył"), kluczowa dla mocy i tekstury naparu.

Porongo (czyt. porongo) – urugwajska rodzina naczyń z górnej części tykwy (z kołnierzem lub bez, np. torpedo).

Pucha/Pucho (czyt. puczo) – ostatni łyk „do dna" przed podaniem dalej.

Pura Folha (czyt. pura folia) – portugalskie „same liście" (brazylijski odpowiednik despalada).

 

Q

 

Quebrar (czyt. kebrár) – łamanie gałązek/liści w procesie mielenia i sortowania.

 

R

 

Ronda (czyt. ronda) – kolejka/krąg osób pijących wspólnie.

Ruido (czyt. rujdo) – charakterystyczny „siorb" przy końcówce zaciągnięcia; często znak, że porcja się kończy.

 

S

 

Sabor / Saborizada (czyt. sabor / saborizada) – smak / smakowa (aromatyzowana).

Sapeco / Sapecado / Zapecado (czyt. sapeko / sapekado) – szybkie „opalenie"świeżych liści zaraz po zbiorze; zatrzymuje fermentację.

Secado (czyt. sekado) – zasadnicze suszenie do niskiej wilgotności (ok. 3–5%).

Selección especial (czyt. seleksjon espesjal) – starannie selekcjonowane, często dłużej leżakowane partie.

Silueta (czyt. silueta) – nazwa mieszanek „na sylwetkę" (z ziołami wspierającymi metabolizm).

Sin humo (czyt. sin umo) – suszenie bez kontaktu z dymem (gorącym powietrzem).

Suave (czyt. suabe) – łagodny profil smakowy i działania.

 

T

 

Tacuarí (czyt. takłari) – bambusowa bombilla; lekka, naturalna.

Taragüí (czyt. tarapgí / taragui) – znana argentyńska marka z Las Marías; nazwa wywodzi się z języka guaraní i jest związana z regionem Corrientes.

Tarefero (czyt. tarefero) – pracownik ręcznie ścinający liście/gałązki w terenie.

Tereré (czyt. terere) – yerba na zimno (woda, lód, zioła, czasem soki); codzienność Paragwaju i południa Brazylii.

Tipo PU-1 (Para Uruguay) (czyt. tipo pe-u-uno) – drobne listki bez patyczków,sporo pyłu; łagodny smak, konkretna moc.

 

U

 

Urú (czyt. uru) – mistrz suszarni odpowiedzialny za proces barbacuá.

 

V

 

Virola (czyt. wirola) – metalowe okucie wzmacniające krawędź tykwy.

Viruta (czyt. wiruta) – większe płatki/kawałki liści w mieszance.

 

Y

 

Yacareí (czyt. jakare-i) – typ naczynka o charakterystycznym, „gadzim" kształcie.

Yerba Mate (czyt. jerba mate / źierba mate) – napar z ostrokrzewu; kofeina,polifenole, minerały, witaminy; rytuał wspólnoty.

Yerbatero (czyt. jerbatero / źierbatero) – pracownik/producent/sprzedawca yerby.

Yuyos (czyt. dżudżos) – zioła dodawane do mate/tereré dla smaku i właściwości.

 

Dodatkowe notki i triki

 

„Brazylijski tereré" – w Brazylii tak bywa nazywany każdy grubo cięty,świeżo zielony susz (pity i na zimno, i na ciepło).

„Matero" – w PL często o naczyniu, w Ameryce Płd. raczej o osobie; onaczyniu mówi się mate/porongo/cuia.

Wymowa – przyjęta zapisana „po polsku" ułatwia start, ale lokalne akcenty(hiszp./port.) mogą brzmieć nieco inaczej.